11 ، 18 - و منها : فتن كقطع اللَّيل المظلم . لا تقوم لها قائمة و لا تردّ لها راية ، تأتيكم مزمومة مرحولة . يحفزها قائدها و يجهدها راكبها ، أهلها قوم شديد كلبهم ، قليل سلبهم ( فتنه هايى مانند ظلمتهاى متراكم شب تاريك كه هيچ گروهى بمبارزه با آنها قيام نكند و پرچمى از آنها برنگردد . آن فتنه‌ها با وسائل و ابزار كامل بشما روى مىآورند . رانندهء آن فتنه‌ها آنها را تحريك مىنمايد و كسى كه سوار آن فتنه‌ها است ، آنها را در جريان تشديد مىكند . اهل آن فتنه‌ها مردمى هستند كه آزار و شرارتشان سخت ، و غنيمتى كه از لباس و سلاح كشته شدگان مىبرند ، اندك است . ) اى مردم ، فتنه هايى مانند ظلمات شب تاريك در پيش رو است . در ميان شارحان نهج البلاغه ، در بارهء فتنه هايى كه امير المؤمنين عليه السّلام در اين خطبه از آنها خبر داده است ، اختلاف نظر وجود دارد . ابن ابى الحديد مىگويد : « امير المؤمنين عليه السّلام با اين جملات از فتنه‌ها و رويدادهاى بزرگى خبر مىدهد كه در آخر الزّمان بوقوع خواهد پيوست و پيغمبر اكرم صلَّى اللَّه عليه و آله از اين فتنه‌ها و رويدادهاى بزرگ خبر داده است . » ( 1 ) بنا به نقل مرحوم هاشمى خوئى ، مرحوم مجلسى ( محمّد باقر ) در بحار الانوار گفتهء ابن ابى الحديد را تأييد نموده است . ( 2 ) ابن ميثم بحرانى مىگويد : « مقصود امير المؤمنين عليه السّلام فتنهء صاحب الزّنج در بصره است . » ( 3 ) مرحوم مجلسى اين نظريّه را در بحار بعيد مىشمارد و مىگويد : مجاهدين صاحب زنج داراى آن اوصاف نبودند كه امير المؤمنين عليه السّلام اشاره فرموده‌اند ( يجاهدهم فى سبيل اللَّه قوم . . . )

--> ( 1 ) شرح نهج البلاغه - ابن ابى الحديد ج 7 ص 104 . ( 2 ) منهاج البراعة - هاشمى خوئى ج 7 ص 177 . ( 3 ) شرح نهج البلاغه - ابن ميثم بحرانى ج 3 ص 14 .